همزمان با فرارسیدن ایام‌الله دهه فجر و سالروز پیروزی انقلاب اسلامی، معاونت پژوهش، آموزش و برنامه‌ریزی راهبردی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، مجموعه‌ای از برنامه‌های علمی، پژوهشی و رسانه‌ای را با محوریت اندیشه امام خمینی(س) و بازخوانی تحلیلی تاریخ انقلاب اسلامی تدارک دیده است. این مجموعه فعالیت‌ها که با عنوان کلی «امام مردم» معرفی می‌شود، در قالب یادداشت‌های تحلیلی، مصاحبه‌های تخصصی و گزارش نشست‌های علمی، با هدف تعمیق گفتمان «جهاد تبیین»، مقابله با تحریف‌های تاریخی و ارائه روایتی مستند و اصیل از انقلاب، در اختیار مخاطبان قرار خواهد گرفت.

مسئله تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی، همچنان یکی از گره‌های اصلی حوزه فرهنگ و علوم انسانی در ایران است؛ گره‌ای که به گفته دکتر حسین بهمنش، مدرس دانشگاه و پژوهشگر تاریخ سیاسی و گیلان‌پژوهی، اگر باز نشود، روایت انقلاب به‌دست جریان‌هایی خواهد افتاد که نه دغدغه حقیقت دارند و نه نسبتی با منطق دینی و ملی ایران.

بهمنش در تحلیلی صریح، تاریخ‌نگاری معاصر ایران را ذیل چند جریان اصلی توضیح می‌دهد و معتقد است بسیاری از این جریان‌ها، چه پیش و چه پس از انقلاب، با هدف فهم انقلاب شکل نگرفته‌اند، بلکه برای مهار، تحریف یا بازتعریف آن فعال بوده‌اند.

شرق‌شناسی؛ دانش یا ابزار سلطه؟

به گفته این پژوهشگر تاریخ سیاسی، یکی از ریشه‌دارترین جریان‌ها، تاریخ‌نگاری غربی و شرق‌شناسانه است؛ جریانی که از دل وزارت خارجه بریتانیا و پروژه‌های استعماری بیرون آمده، نه از یک کنجکاوی علمی خالص.

او با اشاره به صدها سفرنامه و خاطره‌نویسی غربی‌ها در دوره قاجار می‌گوید:

«این‌ها ایران را شناختند، منابع و ضعف‌ها را شناسایی کردند و بعد بر اساس همین شناخت، برنامه‌ریزی سیاسی و استعماری انجام دادند؛ اما این پروژه به ما به‌عنوان "علم" معرفی شد»

مارکسیسم و ناسیونالیسم؛ حذف دین از متن تاریخ

دکتر بهمنش جریان دوم را تاریخ‌نگاری مارکسیستی می‌داند؛ روایتی که بر مبنای ماتریالیسم شکل گرفته و اساساً جایی برای دین، ایمان و کنش الهی در تاریخ قائل نیست. در کنار آن، ناسیونالیسم افراطی – چه در شکل سلطنت‌طلبانه و چه ملی‌گرای سکولار – تاریخ را به صحنه تجلیل از شاه، نژاد یا سرزمین تقلیل داده است.

به گفته او، در این روایت‌ها، دین یا حذف می‌شود یا به حاشیه رانده می‌شود و تاریخ، ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به قدرت سیاسی می‌گردد.

دانشگاه‌ها و غیبت تاریخ معاصر

بخش مهمی از انتقاد بهمنش متوجه دانشگاه‌هاست. او می‌گوید تاریخ معاصر و تاریخ انقلاب اسلامی، یا به‌درستی تدریس نمی‌شود یا اساساً اجازه پرداخت جدی به آن داده نمی‌شود.

«در حالی که در دانشگاه‌های اروپا و آمریکا درباره دولت‌های پس از انقلاب اسلامی پایان‌نامه نوشته می‌شود، در دانشگاه‌های ما حتی پرداختن به برخی چهره‌ها و جریان‌های مشروطه یا نهضت‌های سیاسی با مانع روبه‌روست.»

به اعتقاد او، نتیجه این وضعیت روشن است: روایت علمی و منسجم از انقلاب اسلامی در داخل تولید نمی‌شود، اما در خارج از کشور با چارچوب‌های خاص خودشان تولید می‌شود.

تاریخ‌نگاری انقلاب؛ خودجوش اما بی‌چارچوب

بهمنش با اشاره به تلاش‌های ارزشمند افرادی چون مرحوم حجت‌الاسلام علی دوانی و سید حمید روحانی، تأکید می‌کند که تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی پس از پیروزی، حرکتی خودجوش و پراکنده بوده است.

او با استناد به دیدگاه شهید مطهری، سه سطح تاریخ‌نگاری را یادآور می‌شود:

«تاریخ روایی، تاریخ تحلیلی و فلسفه تاریخ؛» 

و هشدار می‌دهد که: 

«بدون مبانی روشن دینی و معرفتی، تاریخ‌نگاری یا به گزارش خام تقلیل می‌یابد یا به تحلیل‌های سلیقه‌ای و سیاسی آلوده می‌شود.»

رسانه و آموزش؛ مسئولیتی که زمین مانده است

این پژوهشگر تاریخ سیاسی، در جمع‌بندی سخنانش، آموزش‌وپرورش، دانشگاه‌ها و رسانه‌ها را در قبال حافظه تاریخی جامعه مسئول می‌داند و می‌گوید

«نمی‌شود یازده ماه جامعه را در گرسنگی معرفتی رها کرد و فقط در چند مناسبت تقویمی از تاریخ انقلاب گفت.»

به باور او، خلأ روایت، به‌سرعت با روایت رقیب پر می‌شود؛ روایتی که الزاماً منافع ملی، دینی و فرهنگی ایران را نمایندگی نمی‌کند.

از نگاه دکتر حسین بهمنش، تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی مسئله گذشته نیست؛ مسئله آینده است.

اگر روایت انقلاب با زبان دقیق، مستند و منصفانه از درون جامعه تولید نشود، دیگران این روایت را با زبان و منافع خودشان خواهند نوشت.